MAXQDA’da Tema Oluşturma Rehberi

Tema oluşturma, nitel verilerde tekrar eden anlam örüntülerini belirleme ve bu örüntüleri araştırma soruları doğrultusunda yorumlama sürecidir. Görüşme kayıtları, odak grup verileri, açık uçlu anket yanıtları, gözlem notları ve belgeler üzerinde tema analizi yapılabilir.

MAXQDA; kodların düzenlenmesini, kategorilerin oluşturulmasını, kodlanmış bölümlerin karşılaştırılmasını ve temalar arasındaki ilişkilerin görselleştirilmesini kolaylaştırır. Ancak tema oluşturma işlemi program tarafından otomatik olarak tamamlanan mekanik bir süreç değildir. Temaların geliştirilmesi, adlandırılması ve yorumlanması araştırmacının analitik değerlendirmesine dayanır.

Kod, Kategori ve Tema Arasındaki Fark

Tema oluşturmaya başlamadan önce kod, kategori ve tema kavramları arasındaki fark anlaşılmalıdır.

Kodlar, verinin belirli bölümlerini tanımlar. Kategoriler, ilişkili kodları düzenler. Temalar ise bu kodların ve kategorilerin birlikte araştırma konusu hakkında ne anlattığını ortaya koyar.

Bu nedenle her ana kod doğrudan tema olarak kabul edilmemelidir.

1. Araştırma Sorusunu Belirleyin

Tema oluşturma süreci araştırma sorusundan bağımsız yürütülmemelidir. Araştırma sorusu, verilerde hangi anlamların ve ilişkilerin inceleneceğini belirler.

Örneğin araştırma sorusu şu olsun:

Üniversite öğrencileri çevrim içi eğitim sürecini nasıl deneyimlemektedir?

Bu araştırma sorusu doğrultusunda öğrencilerin şu konulardaki ifadeleri incelenebilir:

• Teknik erişim koşulları
• Derslere katılım
• Öğrenme motivasyonu
• Öğretim elemanı desteği
• Akran ilişkileri
• Bireysel öğrenme çabaları
• Akademik başarı
• Fırsat eşitsizliği

Araştırma sorusu temaların sınırını belirlemeye yardımcı olur. Bununla birlikte, verilerde beklenmedik fakat araştırma açısından anlamlı örüntüler ortaya çıkarsa bunlar da değerlendirilmelidir.

2. Verilere Aşina Olun

Tema oluşturmadan önce araştırma verileri ayrıntılı biçimde okunmalı veya dinlenmelidir. Verilere aşina olma aşamasında doğrudan kesin temalar belirlemek yerine, dikkat çeken anlamlar ve tekrar eden düşünceler fark edilmeye çalışılır.

Veriler incelenirken şu sorular sorulabilir:

• Katılımcılar hangi deneyimleri tekrar tekrar anlatıyor?
• Farklı katılımcıların ifadelerinde hangi ortak noktalar bulunuyor?
• Katılımcılar hangi konularda birbirinden ayrılıyor?
• Hangi koşullar belirli deneyimleri etkiliyor?
• Katılımcılar olaylara hangi anlamları yüklüyor?
• Beklenmedik veya aykırı görüşler bulunuyor mu?
• Veriler araştırma sorusuna nasıl cevap veriyor?

İlk izlenimler ve analitik düşünceler MAXQDA’daki belge memolarına kaydedilebilir. Böylece tema geliştirme sürecinde alınan kararlar daha sonra takip edilebilir.

3. Anlamlı Veri Bölümlerini Kodlayın

Tema oluşturabilmek için öncelikle araştırma sorusuyla ilişkili veri bölümleri kodlanmalıdır. Kod, seçilen ifadenin taşıdığı anlamı açık ve kısa biçimde belirtmelidir.

Örneğin bir katılımcı şu ifadeyi kullanmış olsun:

“Evde yalnızca bir bilgisayar vardı ve kardeşim de derslere giriyordu. Bu nedenle bazı canlı dersleri telefon üzerinden takip etmek zorunda kalıyordum.”

Bu ifadeye şu kodlar atanabilir:

• Ortak cihaz kullanımı
• Cihaz yetersizliği
• Telefonla derse katılma
• Canlı derse erişimde güçlük

MAXQDA’da bir metin bölümü seçildikten sonra Kod Sistemi penceresindeki ilgili koda sürüklenerek kodlanabilir. Aynı veri bölümü birden fazla anlam içeriyorsa birden fazla kodla işaretlenebilir.

Kodlama sırasında şu yaklaşımlardan yararlanılabilir:

Tümevarımsal Yaklaşım

Kodlar ve temalar doğrudan araştırma verilerinden geliştirilir. Araştırmacı, önceden kesin bir tema yapısı belirlemeden verilerde ortaya çıkan anlamları inceler.

Tümdengelimsel Yaklaşım

Kodlar ve olası temalar araştırma soruları, literatür veya kuramsal çerçeve doğrultusunda önceden belirlenir.

Karma Yaklaşım

Başlangıçta araştırma sorularına veya literatüre dayalı bazı kodlar hazırlanır. Analiz sırasında verilerden ortaya çıkan yeni kodlar sisteme eklenir.

4. Kod Sistemini Gözden Geçirin

İlk kodlamanın ardından kod sistemi doğrudan tema olarak kabul edilmemelidir. Öncelikle kodların kapsamı ve birbirleriyle ilişkileri değerlendirilmelidir.

Kod sistemi gözden geçirilirken:

• Aynı anlamı taşıyan kodlar birleştirilebilir.
• Çok geniş kodlar alt kodlara ayrılabilir.
• Belirsiz kod adları açıklayıcı hâle getirilebilir.
• İlişkili kodlar kategoriler altında toplanabilir.
• Araştırma sorusuyla ilgisi bulunmayan kodlar yeniden değerlendirilebilir.
• Her kodun kapsamı kod memosunda açıklanabilir.
• Benzer kodlar arasındaki sınırlar belirlenebilir.

Örneğin şu kodların bulunduğu varsayılsın:

• İnternet bağlantısının kesilmesi
• Sisteme giriş yapamama
• Sesin kesilmesi
• Görüntünün donması
• Cihaz yetersizliği

Bu kodlar Teknik Erişim Sorunları kategorisi altında düzenlenebilir.

5. Kodları Kategoriler Altında Toplayın

Benzer konuları veya deneyimleri temsil eden kodlar daha geniş kategoriler altında bir araya getirilebilir.

Örnek bir kategori yapısı:

Teknik Erişim Sorunları

• İnternet bağlantısının kesilmesi
• Cihaz yetersizliği
• Sisteme giriş yapamama
• Ses ve görüntü sorunları

Bireysel Öğrenme Çabaları

• Ders kayıtlarını tekrar izleme
• Ek kaynaklardan yararlanma
• Bağımsız çalışma
• Arkadaşlardan yardım isteme

Sosyal Etkileşim Eksikliği

• Arkadaşlardan uzaklaşma
• Sınıf ortamını özleme
• Derste görünmez hissetme
• Yalnızlık yaşama

MAXQDA’nın Creative Coding aracı, çok sayıdaki açık kodun görsel bir çalışma alanında düzenlenmesine yardımcı olur. Kodlar bu alanda taşınabilir, gruplandırılabilir, birleştirilebilir ve ana kod–alt kod ilişkisi kurulabilir. Yapılan düzenleme daha sonra Kod Sistemi’ne aktarılabilir. Bu işlevler MAXQDA’nın Creative Coding açıklamasında da belirtilmektedir.

6. Aday Temaları Geliştirin

Kategoriler oluşturulduktan sonra bunların araştırma sorusuyla ilişkili olarak ne anlattığı değerlendirilir. Bir tema, kodların yalnızca ortak bir başlık altında toplanması değil, verilerde bulunan anlamlı bir örüntünün yorumlanmasıdır.

Örneğin şu kodlar birlikte düşünülsün:

• İnternet bağlantısının kesilmesi
• Canlı derse katılamama
• Dersleri sonradan izleme
• Konuları anlamakta zorlanma
• Öğrenme motivasyonunun azalması

Bu kodlar yalnızca Teknik Sorunlar adı altında toplanabilir. Ancak bu ad, kodların birlikte ortaya koyduğu anlamı yeterince açıklamaz.

Daha analitik bir aday tema şöyle olabilir:

Teknik Erişim Sorunlarının Öğrenme Katılımını Zayıflatması

Bu tema, teknik sorunların yalnızca yaşandığını değil, öğrencilerin derslere katılımını ve öğrenme deneyimini nasıl etkilediğini de açıklar.

Aday tema geliştirilirken şu sorular sorulabilir:

• Tema araştırma sorusuna nasıl cevap veriyor?
• Tema altında bulunan kodların ortak anlamı nedir?
• Tema yalnızca bir konuyu mu adlandırıyor, yoksa bir anlam örüntüsünü mü açıklıyor?
• Tema farklı belgelerden ve katılımcılardan veri içeriyor mu?
• Tema yeterli sayıda ve nitelikte ifadeyle destekleniyor mu?
• Tema diğer aday temalardan açık biçimde ayrılıyor mu?
• Temanın merkezinde hangi düşünce bulunuyor?

7. MAXQDA Araçlarıyla Örüntüleri İnceleyin

MAXQDA’daki analiz ve görselleştirme araçları, aday temaların veri setindeki dağılımını ve kodlar arasındaki ilişkileri incelemeye yardımcı olabilir.

Kod Matrisi Tarayıcısı

Kodların farklı belgelerde veya katılımcılarda nasıl dağıldığını gösterir. Böylece bir aday temanın yalnızca tek bir katılımcıya mı dayandığı, yoksa farklı katılımcılar arasında mı görüldüğü incelenebilir.

Kod İlişkileri Tarayıcısı

Kodların aynı veri bölümünde veya birbirine yakın konumlarda birlikte görülme durumunu gösterir. Örneğin İnternet Sorunları ile Motivasyon Kaybı kodlarının birlikte görülüp görülmediği incelenebilir.

Kodların birlikte görülmesi olası bir ilişkiye işaret edebilir. Ancak bu durum tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz.

Özet Tabloları

Kodlanmış bölümler için hazırlanan özetlerin belgeler veya katılımcılar arasında karşılaştırılmasını sağlar. Bu araç, aynı temanın farklı katılımcılar tarafından nasıl deneyimlendiğini incelemeyi kolaylaştırır.

MAXMaps

Kodlar, kategoriler ve temalar arasındaki ilişkilerin görsel bir harita üzerinde gösterilmesini sağlar. Temaların alt temalarla ve destekleyici kodlarla ilişkisi görselleştirilebilir.

Bu araçlar tema geliştirme sürecini destekler. Ancak temayı araştırmacı adına belirlemez ve bağlamsal yorumlamanın yerine geçmez.

8. Temaları Gözden Geçirin

Aday temalar oluşturulduktan sonra her tema altında bulunan kodlanmış bölümler yeniden okunmalıdır. Tema hem kendi içindeki tutarlılık hem de diğer temalardan farklılığı bakımından değerlendirilmelidir.

Bu aşamada şu kontroller yapılabilir:

• Tema altındaki ifadeler ortak bir anlam taşıyor mu?
• Tema çok geniş veya çok dar mı?
• Tema yeterli veriyle destekleniyor mu?
• Temaya uymayan kodlanmış bölümler bulunuyor mu?
• İki tema aynı anlamı mı açıklıyor?
• Bazı temalar birleştirilmeli mi?
• Tema alt temalara ayrılmalı mı?
• Tema veri setinin tamamıyla uyumlu mu?
• Tema araştırma sorusuna katkı sağlıyor mu?
• Aykırı katılımcı görüşleri temanın kapsamını değiştiriyor mu?

Örneğin Çevrim İçi Eğitim Sorunları adlı bir tema; teknik sorunları, motivasyon kaybını, yalnızlığı ve öğretim elemanı desteğini birlikte içeriyorsa gereğinden fazla geniş olabilir.

Bu yapı şu temalara ayrılabilir:

• Teknik Sorunların Ders Katılımını Engellemesi
• Sosyal Etkileşim Eksikliğinin Yalnızlığı Artırması
• Öğretim Elemanı Desteğinin Motivasyonu Koruması

9. Temaları Tanımlayın ve Adlandırın

Tema adları kısa, anlaşılır ve açıklayıcı olmalıdır. Çok genel tema adları, elde edilen bulgunun ne olduğunu göstermeyebilir.

Her tema için bir tema memosu hazırlanabilir. Bu memoda şu bilgilere yer verilebilir:

• Temanın adı
• Temanın açık tanımı
• Temanın temel anlamı
• İlgili araştırma sorusu
• Temaya dâhil edilen kodlar
• Temaya dâhil edilmeyen ifadeler
• Alt temalar
• Temayı destekleyen örnek alıntılar
• Aykırı veya çelişkili görüşler
• Diğer temalarla ilişkisi
• Analiz sırasında alınan kararlar

10. Ana Tema ve Alt Temaları Düzenleyin

Bir tema içinde belirgin fakat birbiriyle ilişkili farklı boyutlar bulunuyorsa alt temalar oluşturulabilir.

Örneğin:

ANA TEMA: Çevrim İçi Eğitimde Erişim Eşitsizliği

• Alt Tema 1: İnternet Altyapısının Yetersizliği
  • Bağlantının kesilmesi
  • Düşük internet hızı
  • Mobil internet kullanımı
• Alt Tema 2: Cihazlara Erişim Güçlüğü
  • Ortak bilgisayar kullanımı
  • Telefonla derse katılma
  • Uygun cihaz bulunmaması
• Alt Tema 3: Ekonomik Koşulların Erişimi Sınırlandırması
  • İnternet paketi maliyeti
  • Yeni cihaz alamama
  • Eğitim ortamı oluşturamama

Alt temalar ana temanın belirli boyutlarını açıklamalıdır. Ana temayla doğrudan ilişkisi bulunmayan kodlar aynı yapı altında toplanmamalıdır.

MAXQDA Tema Oluşturma Örneği

Araştırma konusu: Üniversite öğrencilerinin çevrim içi eğitim deneyimleri

Bu tema yapısı, öğrencilerin deneyimlerini yalnızca konu başlıklarına ayırmaz. Teknik, bireysel ve sosyal koşulların öğrenme sürecini nasıl etkilediğini açıklamaya yardımcı olur.

Temaların Bulgular Bölümünde Kullanılması

Temalar raporlanırken yalnızca tema adları ve kod frekansları verilmemelidir. Her temanın anlamı açıklanmalı, araştırma sorusuyla bağlantısı kurulmalı ve yorumlar katılımcı ifadeleriyle desteklenmelidir.

Örnek bulgu anlatımı:

Teknik Erişim Sorunlarının Ders Katılımını Engellemesi

Katılımcıların bir bölümü, internet bağlantısında yaşanan kesintiler ve uygun cihaz bulunmaması nedeniyle canlı derslere düzenli katılamadığını belirtmiştir. Dersleri kaçıran öğrenciler, kayıtları daha sonra izleyerek öğrenme sürecini bireysel olarak sürdürmeye çalışmıştır. Ancak bu durum bazı öğrencilerin konuları anlamakta zorlanmasına ve öğrenme motivasyonlarının azalmasına neden olmuştur.

Bu açıklamanın ardından temayı destekleyen katılımcı ifadelerine yer verilebilir. Kullanılan alıntılar tema hakkında yapılan yorumu desteklemeli, bağlamı korumalı ve katılımcıların kimliğini açıklamamalıdır.

Tema Oluştururken Sık Yapılan Hatalar

Kodları Doğrudan Tema Olarak Kabul Etmek

Kodlar, verinin belirli bölümlerini tanımlar. Tema ise birden fazla kodun birlikte oluşturduğu daha geniş anlamı açıklar.

Tema Adlarını Çok Genel Bırakmak

Motivasyon, Teknoloji veya Destek gibi adlar, bulgunun ne olduğunu yeterince açıklamayabilir.

Yalnızca En Sık Kullanılan Kodlara Odaklanmak

Yüksek frekanslı bir kod her zaman en önemli bulguyu temsil etmez. Az sayıda katılımcıda görülen bir deneyim araştırma açısından önemli olabilir.

Farklı Anlamları Tek Tema Altında Toplamak

Teknik sorunlar, sosyal izolasyon ve motivasyon kaybı birbiriyle ilişkili olabilir. Ancak bu durum hepsinin tek bir tema altında toplanmasını gerektirmez.

Bağlamı İncelemeden Tema Oluşturmak

Kodların birlikte görülmesi, aralarında mutlaka neden-sonuç ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez. Kodlanmış ifadelerin tamamı ve görüşmenin genel bağlamı incelenmelidir.

Araştırma Sorusundan Uzaklaşmak

Veride geçen her konu tema hâline getirilmemelidir. Temalar araştırmanın amacıyla ve araştırma sorularıyla ilişkili olmalıdır.

Temaları Hiç Güncellememek

Tema oluşturma doğrusal bir işlem değildir. Yeni belgeler incelendikçe temalar birleştirilebilir, ayrılabilir, yeniden adlandırılabilir veya kapsamları değiştirilebilir.

Tema Oluşturma Kontrol Listesi

Tema sistemi tamamlanmadan önce şu sorular kontrol edilebilir:

• Tema araştırma sorusuna cevap veriyor mu?
• Tema yalnızca bir konu başlığı mı, yoksa anlam örüntüsü mü açıklıyor?
• Tema farklı kodlanmış bölümlerle destekleniyor mu?
• Tema altında bulunan kodlar birbiriyle uyumlu mu?
• Tema diğer temalardan açık biçimde ayrılıyor mu?
• Tema gereğinden fazla geniş veya dar mı?
• Tema adı açık ve açıklayıcı mı?
• Tema için uygun katılımcı alıntıları bulunuyor mu?
• Aykırı ve çelişkili görüşler incelendi mi?
• Ana tema ve alt tema ilişkileri doğru mu?
• Tema tanımları memolara kaydedildi mi?
• Temalar veri setinin tamamı üzerinden kontrol edildi mi?

MAXQDA’da tema oluşturma; verileri ayrıntılı biçimde inceleme, anlamlı bölümleri kodlama, benzer kodları kategoriler altında toplama ve bu kodların birlikte ortaya koyduğu anlam örüntülerini yorumlama aşamalarından oluşur.

Creative Coding, Kod Matrisi Tarayıcısı, Kod İlişkileri Tarayıcısı, özet araçları ve MAXMaps gibi MAXQDA özellikleri bu sürecin düzenlenmesini ve incelenmesini kolaylaştırır. Ancak temalar yalnızca kod frekanslarına veya programın oluşturduğu görsellere dayanılarak belirlenmemelidir.

Güçlü bir tema; araştırma sorusuyla ilişkili, kendi içinde tutarlı, diğer temalardan ayırt edilebilir ve katılımcı ifadeleriyle desteklenebilir olmalıdır. MAXQDA’nın güncel tematik analiz rehberi de süreci veriye aşina olma, kodlama, tema geliştirme, temaları gözden geçirme, tanımlama ve raporlama aşamalarıyla açıklamaktadır: MAXQDA Tematik Analiz Rehberi.