MAXQDA ile Tematik Analiz Nasıl Yapılır?
Tematik analiz; görüşme, odak grup, gözlem ve açık uçlu anket gibi nitel verilerde tekrar eden anlam örüntülerini belirlemek, düzenlemek ve yorumlamak amacıyla kullanılan bir analiz yöntemidir.
MAXQDA; araştırma verilerinin düzenlenmesini, kodlanmasını, kodların kategoriler altında toplanmasını ve temalar arasındaki ilişkilerin incelenmesini kolaylaştırır. Ancak temaların oluşturulması ve yorumlanması araştırmacının analitik değerlendirmesine dayanır.
1. Araştırma Verilerini MAXQDA’ya Aktarın
Tematik analizin ilk aşamasında araştırma kapsamında incelenecek veriler MAXQDA projesine aktarılır. MAXQDA’da şu veri türleri analiz edilebilir:
- Görüşme metinleri
- Odak grup görüşmeleri
- Açık uçlu anket yanıtları
- Gözlem notları
- Word ve PDF belgeleri
- Ses ve video kayıtları
- Sosyal medya içerikleri
- Görsel materyaller
Belgeler; katılımcı grubu, araştırma alanı, görüşme türü veya demografik özellikler doğrultusunda belge gruplarına ayrılabilir.
Örneğin:
Öğrenci Görüşmeleri
- Öğrenci 1
- Öğrenci 2
- Öğrenci 3
Öğretim Elemanı Görüşmeleri
- Öğretim Elemanı 1
- Öğretim Elemanı 2
Bu düzenleme, farklı katılımcı gruplarının karşılaştırılmasını kolaylaştırır.
2. Verilere Aşina Olun
Kodlamaya başlamadan önce belgeler birkaç kez okunmalı ve verilerin genel yapısı anlaşılmalıdır. Bu aşamada amaç hemen kesin temalar oluşturmak değil, araştırma verilerinde öne çıkan düşünceleri ve tekrar eden ifadeleri fark etmektir.
Veriler incelenirken şu sorular değerlendirilebilir:
- Katılımcılar hangi deneyimlerden söz ediyor?
- Hangi konular farklı görüşmelerde tekrarlanıyor?
- Katılımcılar arasında hangi benzerlikler ve farklılıklar bulunuyor?
- Araştırma sorusuyla ilişkili hangi ifadeler öne çıkıyor?
- Beklenmedik veya aykırı görüşler bulunuyor mu?
İlk değerlendirmeler, olası kavramlar ve araştırmacının analitik notları MAXQDA’daki belge memolarına kaydedilebilir.
3. İlk Kodları Oluşturun
Kodlama aşamasında araştırma sorusuyla ilişkili metin bölümleri seçilir ve bu bölümlere anlamlarını temsil eden kodlar atanır.
Örneğin bir katılımcının şu ifadeyi kullandığı varsayılsın:
“İnternet sürekli kesildiği için canlı dersleri takip edemiyordum. Kaçırdığım derslerin kayıtlarını daha sonra tek başıma izlemek zorunda kalıyordum.”
Bu ifadeye şu kodlar atanabilir:
- İnternet bağlantısının kesilmesi
- Canlı derse katılamama
- Ders kayıtlarını sonradan izleme
- Bireysel öğrenme sorumluluğu
Kodlar araştırmanın yöntemine bağlı olarak üç farklı yaklaşımla oluşturulabilir.
Tümdengelimsel Kodlama
Kodlar araştırma soruları, literatür veya kuramsal çerçeve doğrultusunda önceden hazırlanır.
Tümevarımsal Kodlama
Kodlar doğrudan katılımcı ifadelerinden ve araştırma verilerinde ortaya çıkan anlamlardan geliştirilir.
Karma Kodlama
Başlangıçta belirli kodlar hazırlanır ancak veri incelenirken ortaya çıkan yeni kodlar da kod sistemine eklenir.
4. Kodları Düzenleyin
İlk kodlama tamamlandıktan sonra kod sistemi gözden geçirilmelidir. Benzer anlam taşıyan kodlar birleştirilebilir, geniş kapsamlı kodlar alt kodlara ayrılabilir ve ilişkili kodlar kategoriler altında toplanabilir.
Örneğin:
Teknik Güçlükler
- İnternet bağlantısının kesilmesi
- Ses ve görüntü sorunları
- Sisteme giriş yapamama
- Cihaz yetersizliği
Bireysel Öğrenme Çabaları
- Ders kayıtlarını tekrar izleme
- Ek kaynaklardan yararlanma
- Bağımsız çalışma
- Arkadaşlardan yardım isteme
MAXQDA’da kodlar sürükle-bırak yöntemiyle ana kod ve alt kod biçiminde düzenlenebilir. Çok sayıda kodun bulunduğu projelerde Creative Coding aracı kullanılarak kodlar görsel bir çalışma alanında gruplandırılabilir.
Kod sistemi düzenlenirken şu işlemler gerçekleştirilebilir:
- Aynı anlama gelen kodları birleştirme
- Çok geniş kodları alt kodlara ayırma
- Belirsiz kod adlarını açıklayıcı hâle getirme
- İlişkili kodları aynı kategori altında toplama
- Gereksiz veya ilgisiz kodları yeniden değerlendirme
- Kod memolarını güncelleme
5. Aday Temaları Oluşturun
Tema, benzer kodların yalnızca ortak bir başlık altında toplanması değildir. Araştırma sorusuyla ilişkili olarak veri setinde tekrar eden daha geniş bir anlam örüntüsünü temsil eder.
Örneğin şu kodlar birlikte değerlendirilebilir:
- İnternet bağlantısının kesilmesi
- Canlı derse katılamama
- Ders kayıtlarını sonradan izleme
- Konuları anlamakta zorlanma
- Derse katılma isteğinin azalması
Bu kodlardan Teknik Sorunların Öğrenme Katılımını Zayıflatması adlı bir aday tema geliştirilebilir.
Aday temalar oluşturulurken şu sorular sorulabilir:
- Bu kodlar birlikte ne anlatıyor?
- Tema araştırma sorusuna nasıl cevap veriyor?
- Temanın merkezinde hangi ortak anlam bulunuyor?
- Kodlar arasında açıklanabilir bir bağlantı var mı?
- Tema yeterli veriyle destekleniyor mu?
- Tema diğer temalardan açık biçimde ayrılıyor mu?
MAXQDA’daki Kod Matrisi Tarayıcısı, Kod İlişkileri Tarayıcısı, MAXMaps ve özet araçları kodlar arasındaki örüntülerin incelenmesine yardımcı olabilir. Ancak sayısal birliktelikler tek başına tema oluşturmak için yeterli değildir.
6. Temaları Gözden Geçirin
Oluşturulan aday temalar hem kodlanmış bölümler hem de veri setinin tamamı üzerinden kontrol edilmelidir.
Bu aşamada şu noktalar değerlendirilir:
- Tema altındaki kodlar birbiriyle uyumlu mu?
- Kodlanmış ifadeler temanın anlamını destekliyor mu?
- Tema gereğinden fazla geniş mi?
- Tema yeterli veriye dayanıyor mu?
- İki tema aynı anlamı mı taşıyor?
- Bazı temaların birleştirilmesi gerekiyor mu?
- Tema alt temalara ayrılmalı mı?
- Temayla çelişen veya temaya uymayan ifadeler bulunuyor mu?
Örneğin Çevrim İçi Eğitim Sorunları teması; teknik sorunlar, sosyal izolasyon, motivasyon kaybı ve öğretim elemanı desteği gibi farklı anlamları birlikte içeriyorsa gereğinden fazla geniş olabilir. Bu durumda tema birkaç ayrı temaya bölünmelidir.
7. Temaları Tanımlayın ve Adlandırın
Her tema için açık bir tanım hazırlanmalıdır. Tema adı kısa ve anlaşılır olmalı ancak temsil ettiği anlam örüntüsünü yeterince açıklamalıdır.
| Genel tema adı | Açıklayıcı tema adı |
|---|---|
| Teknik Sorunlar | Teknik Erişim Sorunlarının Ders Katılımını Engellemesi |
| Motivasyon | Çevrim İçi Ortamda Öğrenme Motivasyonunun Zayıflaması |
| Destek | Öğretim Elemanı Desteğinin Katılımı Güçlendirmesi |
| Sosyal Etkileşim | Akran Etkileşimi Eksikliğinin Yalnızlık Yaratması |
Her tema için oluşturulan memoda şu bilgiler bulunabilir:
- Temanın tanımı
- Temanın temel anlamı
- Temaya dâhil edilen kodlar
- Temaya dâhil edilmeyen durumlar
- Alt temalar
- Örnek katılımcı ifadeleri
- Temanın araştırma sorusuyla ilişkisi
8. Temaları Karşılaştırın ve Görselleştirin
MAXQDA’nın görsel araçları, temaların belgeler ve katılımcılar arasındaki dağılımını incelemeyi kolaylaştırır.
Bu amaçla şu araçlardan yararlanılabilir:
- Kod Matrisi Tarayıcısı: Kodların farklı belgelerdeki dağılımını gösterir.
- Kod İlişkileri Tarayıcısı: Kodların birlikte görülme durumunu inceler.
- MAXMaps: Kodlar ve temalar arasındaki ilişkileri görselleştirir.
- Kod Frekansları: Kodların kaç kez kullanıldığını gösterir.
- Özet Tabloları: Kodlanmış bölümlerden hazırlanan özetleri karşılaştırır.
Bu araçlardan elde edilen sayısal veya görsel sonuçlar, temaların yorumlanmasını destekler. Ancak araştırmacının bağlamsal değerlendirmesinin yerine geçmez.
9. Bulguları Raporlayın
Tematik analiz sonuçları yalnızca tema adları ve kod frekansları verilerek sunulmamalıdır. Her temanın ne anlama geldiği açıklanmalı, araştırma sorusuyla bağlantısı kurulmalı ve yapılan yorumlar katılımcı ifadeleriyle desteklenmelidir.
Örnek bir bulgu anlatımı:
Teknik Sorunların Öğrenme Katılımını Zayıflatması
Katılımcıların bir bölümü, internet bağlantısında yaşanan kesintilerin canlı derslere düzenli katılmalarını engellediğini belirtmiştir. Dersleri kaçıran öğrenciler, kayıtları daha sonra izleyerek öğrenme sürecini bireysel olarak sürdürmeye çalışmıştır. Ancak bu durum bazı öğrencilerde konuları anlamakta zorlanma ve öğrenme motivasyonunun azalmasıyla ilişkilendirilmiştir.
Bu açıklamanın ardından temayı destekleyen katılımcı ifadelerine yer verilebilir. Alıntılar, yapılan yorumun kanıtı olarak kullanılmalı ve katılımcıların kimliğini açıklamayacak biçimde sunulmalıdır.
MAXQDA Tematik Analiz Örneği
Araştırma konusu: Üniversite öğrencilerinin çevrim içi eğitim deneyimleri
| Tema | İlgili alt temalar veya kodlar |
|---|---|
| Teknik Sorunların Katılımı Engellemesi | İnternet kesintisi, cihaz yetersizliği, sisteme giriş yapamama |
| Öğrenme Sorumluluğunun Bireyselleşmesi | Ders kayıtlarını izleme, ek kaynak arama, bağımsız çalışma |
| Sosyal Etkileşimin Zayıflaması | Arkadaşlardan uzaklaşma, iletişim eksikliği, yalnızlık |
| Motivasyon Kaybının Derinleşmesi | Erteleme, derse katılmak istememe, akademik umutsuzluk |
| Öğretim Elemanı Desteğinin Koruyucu Rolü | Hızlı geri bildirim, bireysel destek, ulaşılabilirlik |
Bu yapı, öğrencilerin çevrim içi eğitim deneyimlerini etkileyen teknik, bireysel, sosyal ve akademik faktörleri ortaya koyar.
Kod ile Tema Arasındaki Fark
Kod ve tema aynı kavram değildir.
| Kod | Tema |
|---|---|
| Belirli bir veri bölümünün anlamını tanımlar. | Birden fazla kod arasında bulunan geniş anlam örüntüsünü açıklar. |
| Daha kısa ve belirli olabilir. | Araştırma sorusuyla ilişkili analitik bir anlatı sunar. |
| Tek bir ifadeye uygulanabilir. | Veri setinin farklı bölümlerinden desteklenir. |
| Örnek: İnternet bağlantısının kesilmesi | Örnek: Teknik sorunların öğrenme katılımını zayıflatması |
Tema oluşturmak, kodları yalnızca ortak bir başlık altında toplamak değil, kodların birlikte ne anlattığını yorumlamaktır.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Temalar yalnızca en sık kullanılan kodlardan oluşturulmamalıdır.
- Kod frekansı doğrudan önem göstergesi olarak kabul edilmemelidir.
- Tema adları çok genel bırakılmamalıdır.
- Bir tema birbirinden farklı çok sayıda anlamı kapsamamalıdır.
- Kodlar ve temalar araştırma sorularıyla ilişkilendirilmelidir.
- Katılımcı ifadeleri bağlamından koparılmamalıdır.
- Düşük frekanslı ve aykırı görüşler göz ardı edilmemelidir.
- Kod birliktelikleri doğrudan neden-sonuç ilişkisi olarak yorumlanmamalıdır.
- Temalar veri setinin tamamı üzerinden kontrol edilmelidir.
- Analiz sürecindeki kararlar memolara kaydedilmelidir.
- MAXQDA’nın sunduğu tablolar ve görseller araştırmacı yorumunun yerine geçmemelidir.
MAXQDA ile tematik analiz; verilerin programa aktarılması, ayrıntılı biçimde okunması, anlamlı bölümlerin kodlanması, benzer kodların kategoriler altında düzenlenmesi ve tekrar eden anlam örüntülerinin temalara dönüştürülmesi aşamalarından oluşur.
MAXQDA, analiz sürecinin düzenli ve izlenebilir biçimde yürütülmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte temaların geliştirilmesi, gözden geçirilmesi ve araştırma sorusu doğrultusunda yorumlanması araştırmacının sorumluluğundadır.