MAXQDA ile Tematik Analiz Nasıl Yapılır?
Tematik analiz, nitel verilerde tekrar eden anlam örüntülerini belirlemek, düzenlemek ve yorumlamak amacıyla kullanılan bir analiz yöntemidir. Görüşme kayıtları, açık uçlu anketler, odak grup görüşmeleri, gözlem notları ve belgeler tematik analiz yöntemiyle incelenebilir.
MAXQDA; verileri düzenleme, kodlama, temaları geliştirme, kodlar arasındaki ilişkileri inceleme ve bulguları görselleştirme aşamalarını destekler. Ancak temaların belirlenmesi ve yorumlanması araştırmacının analitik kararlarına dayanır.
1. Verileri MAXQDA’ya Aktarın
Tematik analizin ilk aşamasında araştırma verileri MAXQDA projesine aktarılır. Programa şu veri türleri eklenebilir:
- Görüşme metinleri
- Odak grup kayıtları
- Açık uçlu anket yanıtları
- Gözlem notları
- PDF ve Word belgeleri
- Ses ve video kayıtları
- Sosyal medya içerikleri
- Görsel materyaller
Belgeler katılımcı grubu, görüşme türü veya araştırma alanı gibi özelliklere göre belge grupları altında düzenlenebilir.
Örneğin:
Öğrenci Görüşmeleri
- Öğrenci 1
- Öğrenci 2
- Öğrenci 3
Öğretim Elemanı Görüşmeleri
- Öğretim Elemanı 1
- Öğretim Elemanı 2
Bu düzen, daha sonraki aşamalarda farklı katılımcı gruplarının karşılaştırılmasını kolaylaştırır.
2. Verilere Aşina Olun
Kodlamaya başlamadan önce belgeler birkaç kez okunmalı ve araştırma verilerinin genel yapısı anlaşılmalıdır. Bu aşamada amaç, doğrudan kesin temalar oluşturmak değil, verilerde dikkat çeken düşünceleri fark etmektir.
Okuma sırasında şu noktalar değerlendirilebilir:
- Katılımcılar hangi deneyimleri sıkça anlatıyor?
- Hangi sorunlar farklı görüşmelerde tekrar ediyor?
- Katılımcılar arasında benzerlikler ve farklılıklar bulunuyor mu?
- Araştırma sorusuyla ilişkili hangi ifadeler öne çıkıyor?
- Beklenmedik veya aykırı görüşler var mı?
MAXQDA’daki belge memolarına ilk izlenimler, olası kavramlar ve analitik sorular yazılabilir. Böylece araştırmacının analiz sürecindeki düşünceleri kayıt altına alınır.
3. İlk Kodları Oluşturun
Kodlama aşamasında araştırma sorusuyla ilişkili veri bölümleri seçilir ve bu bölümlere anlamlarını temsil eden kısa kodlar atanır.
Örneğin katılımcının şu ifadesi incelensin:
“İnternet sürekli kesildiği için canlı dersleri takip edemiyordum. Daha sonra ders kayıtlarını tek başıma izlemek zorunda kaldım.”
Bu ifadeye şu kodlar verilebilir:
- İnternet bağlantısının kesilmesi
- Canlı derse katılamama
- Ders kayıtlarını bireysel izleme
Kodlar önceden belirlenen kavramlardan oluşturulabileceği gibi doğrudan verilerden de geliştirilebilir. Araştırmanın yöntemine bağlı olarak tümdengelimsel, tümevarımsal veya karma kodlama yaklaşımı kullanılabilir.
Tümdengelimsel Kodlama
Kodlar literatür, kuramsal çerçeve veya araştırma soruları doğrultusunda önceden hazırlanır.
Tümevarımsal Kodlama
Kodlar veriler okunurken katılımcı ifadelerinden ve tekrar eden anlamlardan geliştirilir.
Karma Kodlama
Başlangıçta belirli kodlar hazırlanır ancak analiz sırasında veriden ortaya çıkan yeni kodlar sisteme eklenir.
4. Kodları Kategoriler Altında Toplayın
İlk kodlama tamamlandıktan sonra benzer anlam taşıyan kodlar karşılaştırılır. Birbiriyle ilişkili kodlar daha geniş kategoriler altında toplanır.
Örneğin:
Teknik Güçlükler
- İnternet bağlantısının kesilmesi
- Ses ve görüntü sorunları
- Sisteme giriş yapamama
- Cihaz yetersizliği
Bireysel Öğrenme Çabaları
- Ders kayıtlarını tekrar izleme
- Ek kaynaklardan yararlanma
- Konuyu bağımsız öğrenme
- Arkadaşlardan yardım isteme
MAXQDA’da kodlar sürükle-bırak yöntemiyle ana ve alt kodlar şeklinde düzenlenebilir. Çok sayıda açık kodun bulunduğu projelerde Creative Coding aracı kullanılarak kodlar görsel bir çalışma alanında gruplandırılabilir, birleştirilebilir ve hiyerarşik hâle getirilebilir.
Kodları düzenlerken şu işlemler yapılabilir:
- Aynı anlama gelen kodları birleştirme
- Çok geniş kodları alt kodlara ayırma
- Kod adlarını açıklayıcı hâle getirme
- İlişkili kodları ortak kategorilerde toplama
- İlgisiz veya kullanılmayan kodları değerlendirme
- Kod memolarını güncelleme
5. Aday Temaları Geliştirin
Tema, yalnızca benzer kodların bir araya getirilmesi değildir. Tema, araştırma sorusuyla ilişkili ve verilerde tekrar eden daha geniş bir anlam örüntüsünü temsil eder.
Örneğin aşağıdaki kodlar birlikte değerlendirilebilir:
- İnternet bağlantısının kesilmesi
- Canlı derse katılamama
- Ders kayıtlarını sonradan izleme
- Konuları anlamakta zorlanma
- Derse katılma isteğinin azalması
Bu kodlardan Teknik Sorunların Öğrenme Katılımını Zayıflatması adlı bir aday tema geliştirilebilir.
Aday temalar oluşturulurken şu sorular sorulabilir:
- Bu kodlar ortak olarak ne anlatıyor?
- Tema araştırma sorusuna nasıl cevap veriyor?
- Temanın merkezinde hangi anlam bulunuyor?
- Kodlar arasında açıklanabilir bir bağlantı var mı?
- Tema yeterli veriyle destekleniyor mu?
- Tema diğer temalardan açık biçimde ayrılıyor mu?
MAXQDA’nın Kod Matrisi Tarayıcısı, Kod İlişkileri Tarayıcısı, MAXMaps ve özet araçları, kodlar arasındaki örüntüleri incelemeye yardımcı olabilir. Bununla birlikte, görsel veya sayısal birliktelikler tek başına tema oluşturmak için yeterli değildir.
6. Temaları Gözden Geçirin
Oluşturulan aday temalar, kodlanmış bölümler ve veri setinin tamamı üzerinden yeniden değerlendirilmelidir.
Bu aşamada şu kontroller yapılır:
- Tema altında bulunan kodlar birbiriyle uyumlu mı?
- Kodlanmış ifadeler temanın anlamını destekliyor mu?
- Tema gereğinden fazla geniş mi?
- Tema yeterli veriye dayanıyor mu?
- İki tema aynı anlamı mı taşıyor?
- Bazı temaların birleştirilmesi gerekiyor mu?
- Tema alt temalara ayrılmalı mı?
- Temaya uymayan ifadeler bulunuyor mu?
Örneğin Çevrim İçi Eğitim Sorunları teması; teknik sorunlar, sosyal izolasyon, motivasyon kaybı ve öğretim elemanı desteği gibi birbirinden farklı anlamları içeriyorsa fazla geniş olabilir. Bu durumda tema birkaç ayrı temaya bölünmelidir.
7. Temaları Tanımlayın ve Adlandırın
Her tema için açık bir tanım hazırlanmalıdır. Tema adı kısa olmalı ancak altında bulunan anlam örüntüsünü yeterince açıklamalıdır.
| Belirsiz tema adı | Açıklayıcı tema adı |
|---|---|
| Teknik Sorunlar | Teknik Erişim Sorunlarının Ders Katılımını Engellemesi |
| Motivasyon | Çevrim İçi Ortamda Öğrenme Motivasyonunun Zayıflaması |
| Destek | Öğretim Elemanı Geri Bildiriminin Katılımı Güçlendirmesi |
| Sosyal Etkileşim | Akran Etkileşiminin Eksikliğinin Yalnızlık Yaratması |
Her tema için hazırlanan memoda şu bilgiler bulunabilir:
- Temanın tanımı
- Temanın temel anlamı
- Temaya dâhil edilen kodlar
- Temaya dâhil edilmeyen durumlar
- Alt temalar
- Örnek katılımcı ifadeleri
- Araştırma sorusuyla ilişkisi
8. Bulguları Raporlayın
Tematik analiz sonuçları yalnızca tema isimleri ve kod frekansları verilerek raporlanmamalıdır. Her temanın ne anlama geldiği açıklanmalı ve yorumlar katılımcı ifadeleriyle desteklenmelidir.
Örnek bir bulgu anlatımı:
Teknik Sorunların Öğrenme Katılımını Zayıflatması
Katılımcıların önemli bir bölümü, internet bağlantısındaki kesintilerin canlı derslere düzenli katılmalarını engellediğini belirtmiştir. Dersleri kaçıran öğrenciler, öğrenme sorumluluğunu bireysel olarak üstlenmiş ve kayıtları daha sonra izlemeye yönelmiştir. Ancak bu durum bazı öğrencilerde konuları anlamakta zorlanma ve öğrenme motivasyonunda azalma ile ilişkilendirilmiştir.
Bu açıklamanın ardından temayı destekleyen uygun katılımcı ifadelerine yer verilebilir. Alıntılar, yapılan yorumun kanıtı olarak kullanılmalı ve katılımcıların kimliğini ortaya çıkarmayacak biçimde sunulmalıdır.
MAXQDA Tematik Analiz Örneği
Araştırma konusu: Üniversite öğrencilerinin çevrim içi eğitim deneyimleri
| Tema | Alt tema veya ilgili kodlar |
|---|---|
| Teknik Sorunların Katılımı Engellemesi | İnternet kesintisi, cihaz yetersizliği, sisteme giriş yapamama |
| Öğrenme Sorumluluğunun Bireyselleşmesi | Ders kayıtlarını izleme, ek kaynak arama, bağımsız çalışma |
| Sosyal Etkileşimin Zayıflaması | Arkadaşlardan uzaklaşma, derste görünmez hissetme, iletişim eksikliği |
| Motivasyon Kaybının Derinleşmesi | Derse katılmak istememe, erteleme, akademik umutsuzluk |
| Öğretim Elemanı Desteğinin Koruyucu Rolü | Hızlı geri bildirim, bireysel destek, erişilebilir öğretim elemanı |
Bu yapı, teknik sorunlardan başlayarak öğrencilerin öğrenme deneyimlerini, sosyal ilişkilerini ve motivasyonlarını etkileyen daha geniş anlam örüntülerini ortaya koyar.
Kod ile Tema Arasındaki Fark
Kod ve tema aynı kavram değildir.
| Kod | Tema |
|---|---|
| Belirli bir veri bölümünün anlamını tanımlar. | Birden fazla kod arasında bulunan geniş anlam örüntüsünü açıklar. |
| Daha kısa ve belirli olabilir. | Araştırma sorusuyla ilişkili analitik bir anlatı sunar. |
| Tek bir ifadeye uygulanabilir. | Veri setinin farklı bölümlerinden desteklenir. |
| Örnek: İnternet bağlantısının kesilmesi | Örnek: Teknik sorunların öğrenme katılımını zayıflatması |
Tema oluşturmak, kodları yalnızca ortak bir başlık altında toplamak değil, bu kodların birlikte ne anlattığını yorumlamaktır.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
- Tema yalnızca en sık kullanılan kodlardan oluşturulmamalıdır.
- Kod frekansı doğrudan önem göstergesi olarak kabul edilmemelidir.
- Tema adları çok genel bırakılmamalıdır.
- Bir tema birbirinden farklı çok sayıda anlamı kapsamamalıdır.
- Kodlar ve temalar araştırma sorularıyla ilişkilendirilmelidir.
- Katılımcı ifadeleri bağlamından koparılmamalıdır.
- Düşük frekanslı ve aykırı görüşler göz ardı edilmemelidir.
- Kod birliktelikleri doğrudan neden-sonuç ilişkisi olarak yorumlanmamalıdır.
- Temalar veri setinin tamamı üzerinden kontrol edilmelidir.
- Araştırmacının analitik kararları memolarla kayıt altına alınmalıdır.
- MAXQDA’nın sunduğu tablolar ve görseller araştırmacı yorumunun yerine geçmez.
MAXQDA ile tematik analiz; verilerin programa aktarılması, ayrıntılı biçimde okunması, anlamlı bölümlerin kodlanması, benzer kodların kategoriler altında toplanması ve verilerdeki ortak anlam örüntülerinin temalara dönüştürülmesi aşamalarından oluşur.
MAXQDA analiz sürecini düzenlemeyi, kodları karşılaştırmayı ve temalar arasındaki ilişkileri görselleştirmeyi kolaylaştırır. Bununla birlikte temaların geliştirilmesi, gözden geçirilmesi ve araştırma sorusu doğrultusunda yorumlanması araştırmacının sorumluluğundadır. Bu süreç, MAXQDA’nın resmî tematik analiz rehberinde de veriye aşina olma, kodlama, tema geliştirme, temaları gözden geçirme, tanımlama ve raporlama aşamalarıyla ele alınmaktadır.