MAXQDA’da Kodlama Nasıl Yapılır?

MAXQDA’da kodlama; görüşme, açık uçlu anket, odak grup veya dokümanlardaki anlamlı bölümlerin belirli kavramlarla sınıflandırılması işlemidir. Araştırmacı, önemli ifadeleri seçerek bunları oluşturduğu kodlarla ilişkilendirir.

Kodlama sayesinde kapsamlı veriler düzenlenebilir, tekrar eden görüşler belirlenebilir ve araştırma bulgularını oluşturacak tema ve alt temalar geliştirilebilir.

1. Araştırma Verilerini MAXQDA’ya Aktarın

Kodlamaya başlamadan önce analiz edilecek belgeler MAXQDA projesine aktarılmalıdır. Programa eklenebilecek başlıca veri türleri şunlardır:

• Görüşme transkriptleri
• Odak grup görüşmeleri
• Açık uçlu anket yanıtları
• Word ve PDF belgeleri
• Akademik veya kurumsal dokümanlar
• Görseller
• Ses ve video kayıtları
• Sosyal medya verileri

Belgeler katılımcı türüne, veri kaynağına veya araştırma grubuna göre düzenlenebilir.

Örneğin:

• Öğrenci görüşmeleri
• Öğretmen görüşmeleri
• Yönetici görüşmeleri
• Kurumsal dokümanlar

Belgeler programa aktarılmadan önce katılımcıların kişisel bilgileri anonimleştirilmelidir.

2. Verileri Ön Okumadan Geçirin

Kodlama işlemine hemen başlamak yerine verilerin tamamı veya belirli bir bölümü öncelikle okunmalıdır. Ön okuma, araştırmacının veri setini tanımasını ve tekrar eden konuları fark etmesini sağlar.

Bu aşamada şu unsurlar not edilebilir:

• Tekrar eden ifadeler
• Dikkat çeken kavramlar
• Katılımcılar arasındaki benzerlikler
• Farklı veya aykırı görüşler
• Araştırma sorularıyla bağlantılı açıklamalar
• Olası kod ve tema fikirleri

Ön okuma sırasında kesin bir kod sistemi oluşturmak zorunlu değildir. İlk düşünceler MAXQDA’daki memolar kullanılarak kaydedilebilir.

3. Kodlama Yaklaşımını Belirleyin

MAXQDA’da kodlar üç temel yaklaşımla oluşturulabilir:

Tümdengelimsel Kodlama

Kodlar araştırma sorularına, literatüre veya kuramsal çerçeveye göre analizden önce hazırlanır.

Örneğin uzaktan eğitim deneyimlerini inceleyen bir araştırmada şu kodlar önceden oluşturulabilir:

• Teknik sorunlar
• İletişim sorunları
• Motivasyon
• Derse katılım
• Öğrenme verimliliği

Tümevarımsal Kodlama

Kodlar doğrudan verilerde ortaya çıkan ifadelerden geliştirilir. Araştırmacı veriyi okudukça yeni kodlar oluşturur.

Karma Kodlama

Literatüre ve araştırma sorularına dayanan başlangıç kodları kullanılırken verilerden ortaya çıkan yeni kodlar da sisteme eklenir.

Kullanılacak yaklaşım araştırmanın amacıyla uyumlu olmalı ve araştırmanın yöntem bölümünde açıklanmalıdır.

4. MAXQDA’da Yeni Kod Oluşturun

Yeni kod oluşturmak için MAXQDA’daki Kod Sistemi bölümünden yeni kod ekleme seçeneği kullanılır. Koda kısa, açık ve anlamını yansıtan bir isim verilmelidir.

Örneğin:

• İnternet bağlantısı sorunu
• İletişim eksikliği
• Motivasyon kaybı
• Zaman tasarrufu
• Kaynaklara kolay erişim

Sorun, Olumlu veya Diğer gibi çok genel kod adları, kodlanan ifadelerin içeriğini anlamayı zorlaştırabilir. Kod adı, hangi durumları kapsadığını mümkün olduğunca açık biçimde göstermelidir.

5. Ana Kod ve Alt Kodları Düzenleyin

Benzer konuları temsil eden kodlar, ana kod ve alt kodlardan oluşan hiyerarşik bir yapı içerisinde düzenlenebilir.

Örnek kod sistemi:

• Uzaktan Eğitimin Olumsuz Yönleri
  • İnternet bağlantısı sorunu
  • Teknik cihaz yetersizliği
  • İletişim eksikliği
  • Motivasyon kaybı
  • Dikkat dağınıklığı
• Uzaktan Eğitimin Olumlu Yönleri
  • Zaman tasarrufu
  • Mekândan bağımsız erişim
  • Ders kayıtlarını tekrar izleme
  • Kaynaklara kolay ulaşma

Ana kodlar daha geniş konuları, alt kodlar ise bu konuların belirli boyutlarını gösterir.

Başlangıçta gereğinden fazla kod oluşturmak yerine temel bir yapı hazırlanmalı, kod sistemi analiz ilerledikçe geliştirilmelidir.

6. Kodlanacak Metin Bölümünü Seçin

Belge Tarayıcısı bölümünde analiz edilecek belge açılır. Araştırma açısından anlam taşıyan kelime, cümle veya paragraf seçilir.

Örneğin:

“İnternet bağlantım sürekli kesildiği için çevrim içi derslere düzenli katılamadım.”

Bu ifade içerisinde hem yaşanan teknik problem hem de problemin derse katılım üzerindeki sonucu bulunmaktadır.

Kodlama birimi araştırmanın amacına göre değişebilir. Bazı araştırmalarda tek bir cümle yeterliyken bazı durumlarda anlamın korunması için paragrafın tamamının kodlanması gerekebilir.

Seçilen bölüm, anlamını kaybedecek kadar kısa veya gereksiz ifadeleri içerecek kadar uzun olmamalıdır.

7. Seçilen Metni İlgili Kodla Eşleştirin

Metin bölümü seçildikten sonra ilgili kod seçilen alanın üzerine sürüklenebilir veya programdaki kodlama seçenekleri kullanılabilir.

Yukarıdaki örnek ifade şu kodlarla eşleştirilebilir:

• İnternet bağlantısı sorunu
• Derse katılım güçlüğü

Aynı metin bölümü birden fazla anlam içeriyorsa birden fazla kodla kodlanabilir. Ancak gereksiz kod kullanımından kaçınılmalıdır.

8. Veriden Yeni Kod Oluşturun

Kodlama sırasında mevcut kod sisteminde bulunmayan önemli bir kavramla karşılaşılabilir. Bu durumda seçilen metin bölümünden hareketle yeni bir kod oluşturulabilir.

Örneğin:

“Ders kayıtlarını daha sonra tekrar izleyebildiğim için anlamadığım konuları daha kolay öğrendim.”

Kod sisteminde uygun bir kod bulunmuyorsa Ders kayıtlarını tekrar izleme şeklinde yeni bir kod eklenebilir.

Yeni kod eklenirken şu sorular değerlendirilmelidir:

• Bu ifade araştırma sorusuyla bağlantılı mı?
• Mevcut kodlardan biri bu ifadeyi karşılıyor mu?
• Yeni kod başka ifadelerde de kullanılabilir mi?
• Kod adı ifadenin anlamını doğru yansıtıyor mu?
• Bu kavram ayrı bir kod olacak kadar önemli mi?

Her farklı ifade için yeni kod oluşturmak, kod sisteminin gereksiz biçimde büyümesine neden olabilir.

9. In Vivo Kodlama Yapın

In vivo kodlama, kod adının doğrudan katılımcının kullandığı ifadeden oluşturulmasıdır. Özellikle katılımcının kullandığı özgün veya güçlü ifadelerin korunmak istendiği araştırmalarda tercih edilebilir.

Örneğin katılımcı:

“Ekranın karşısında kendimi görünmez hissediyordum.”

ifadesini kullanmışsa Kendimi görünmez hissediyordum şeklinde bir in vivo kod oluşturulabilir.

Bu yaklaşım, katılımcının deneyimini kendi diliyle yansıtmayı kolaylaştırır. Ancak her cümlenin in vivo kod hâline getirilmesi kod sistemini karmaşıklaştırabilir.

10. Kodlara Açıklama Ekleyin

Profesyonel bir kodlama sürecinde yalnızca kod adı oluşturmak yeterli değildir. Her kodun hangi durumlarda kullanılacağını açıklayan bir tanımı bulunmalıdır.

Örnek:

Kod adı: İletişim eksikliği
Tanım: Katılımcının öğretim elemanı veya diğer öğrencilerle yeterli iletişim kuramadığını belirten ifadeler.
Dâhil edilir: Soru soramama, geri bildirim alamama, sınıf içi etkileşimin azalması.
Dâhil edilmez: İnternet kesintisi nedeniyle derse katılamama.

Bu açıklamalar kod memolarına kaydedilebilir. Böylece benzer ifadeler bütün belgelerde daha tutarlı şekilde kodlanabilir.

11. Kod Kitabı Hazırlayın

Kod kitabı, araştırmada kullanılan bütün kodların kurallarını açıklayan rehberdir. Özellikle kapsamlı projelerde ve birden fazla kodlayıcının bulunduğu araştırmalarda önemlidir.

Kod kitabında şu bilgiler yer alabilir:

• Kod adı
• Kodun tanımı
• Kodun kullanım amacı
• Dâhil edilecek ifadeler
• Dâhil edilmeyecek ifadeler
• Örnek katılımcı ifadeleri
• Ana kod ve alt kod ilişkisi
• Kodlama sırasında alınan kararlar

Kod kitabı, kodların farklı belgelerde aynı anlamda kullanılmasına yardımcı olur.

12. Pilot Kodlama Yapın

Bütün verileri kodlamadan önce birkaç belge üzerinde pilot kodlama yapılması yararlıdır. Pilot kodlama, hazırlanan kod sisteminin uygulanabilir olup olmadığını gösterir.

Pilot uygulamadan sonra:

• Benzer kodlar birleştirilebilir.
• Çok genel kodlar alt kodlara ayrılabilir.
• Belirsiz kod adları değiştirilebilir.
• Kullanışlı olmayan kodlar kaldırılabilir.
• Eksik konular için yeni kodlar eklenebilir.
• Kod tanımları ayrıntılandırılabilir.

Kod sistemi yeterince açık ve tutarlı hâle geldikten sonra bütün veri setinin kodlanmasına geçilebilir.

13. Kodlanmış Bölümleri Birlikte İnceleyin

Bir kodla ilişkilendirilen bütün metin bölümleri MAXQDA’da birlikte görüntülenebilir.

Örneğin Motivasyon kaybı kodu seçildiğinde farklı katılımcıların bu konudaki ifadeleri aynı çalışma alanında incelenebilir.

Bu inceleme sayesinde:

• Kodun doğru kullanılıp kullanılmadığı kontrol edilebilir.
• Benzer katılımcı görüşleri belirlenebilir.
• Aykırı ifadeler fark edilebilir.
• Kodun kapsamı yeniden değerlendirilebilir.
• Alt kodlara ihtiyaç olup olmadığı anlaşılabilir.
• Bulgularda kullanılabilecek açıklayıcı alıntılar belirlenebilir.

Kodlanmış bölümler yalnızca sayısal sıklıklarına göre değil, kullanıldıkları bağlamla birlikte değerlendirilmelidir.

14. Kod Sistemini Gözden Geçirin

Kodlama ilerledikçe kod sistemi düzenli olarak kontrol edilmelidir. İlk aşamada uygun görünen bazı kodların daha sonra birleştirilmesi, ayrılması veya yeniden adlandırılması gerekebilir.

Kontrol sırasında:

• Aynı anlama gelen kodlar birleştirilmelidir.
• Birden fazla anlam taşıyan geniş kodlar alt kodlara ayrılmalıdır.
• Kod adları açık ve anlaşılır hâle getirilmelidir.
• Çok az kullanılan kodlar yeniden değerlendirilmelidir.
• Ana kod ve alt kod ilişkileri kontrol edilmelidir.
• Kod açıklamaları güncellenmelidir.

Kod sisteminde yapılan önemli değişiklikler memolarla kaydedilmelidir.

15. Kodlardan Tema ve Alt Temalar Geliştirin

Kodlama tamamlandıktan sonra birbiriyle ilişkili kodlar daha geniş temalar altında toplanabilir.

Örneğin:

• İnternet bağlantısı sorunu
• Cihaz yetersizliği
• Sisteme giriş problemi
• Ses ve görüntü kesintisi

kodları Teknik Güçlükler teması altında birleştirilebilir.

Tema oluştururken yalnızca kodların kaç kez kullanıldığına bakılmamalıdır. Tema, araştırma sorularına cevap veren anlamlı bir örüntüyü temsil etmelidir.

MAXQDA’da Kodlama Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler

Kodlama sürecinde şu noktalara dikkat edilmelidir:

• Kodlar araştırma sorularıyla bağlantılı olmalıdır.
• Kod adları kısa, açık ve anlaşılır olmalıdır.
• Benzer anlamdaki ifadeler tutarlı biçimde kodlanmalıdır.
• Kodlanan metnin bağlamı korunmalıdır.
• Her cümle için yeni bir kod oluşturulmamalıdır.
• Kod ile tema birbirine karıştırılmamalıdır.
• Kodların tanımları hazırlanmalıdır.
• Kodlama kararları memolarla kaydedilmelidir.
• Farklı ve aykırı görüşler analiz dışında bırakılmamalıdır.
• Kod sıklıkları tek başına önemli bir bulgu kabul edilmemelidir.
• Katılımcıların kişisel bilgileri korunmalıdır.
• Proje dosyası düzenli olarak yedeklenmelidir.

MAXQDA Kodlamasında Sık Yapılan Hatalar

MAXQDA’da kodlama sırasında karşılaşılan başlıca hatalar şunlardır:

• Verileri okumadan kodlamaya başlamak
• Araştırma sorusuyla ilgisi olmayan her ifadeyi kodlamak
• Çok genel veya belirsiz kod adları kullanmak
• Aynı anlam için farklı kodlar oluşturmak
• Gereğinden fazla kod üretmek
• Kod tanımlarını hazırlamamak
• Metinleri bağlamından koparacak kadar kısa kodlamak
• Çok uzun metin bölümlerini tek kodla ilişkilendirmek
• Kodları doğrudan tema olarak kabul etmek
• Yalnızca kod sayılarına göre yorum yapmak
• Kodlama sistemini analiz boyunca gözden geçirmemek

MAXQDA’da kodlama yapmak için araştırma verileri programa aktarılır, belgeler ön okumadan geçirilir ve araştırmanın amacına uygun bir kod sistemi oluşturulur. Metinlerdeki anlamlı bölümler seçilerek ilgili kodlarla eşleştirilir; kodlar daha sonra ana kodlar, alt kodlar ve temalar altında düzenlenir.

Güvenilir bir kodlama süreci için kodların açık biçimde tanımlanması, bir kod kitabı hazırlanması, pilot kodlama yapılması ve kodlanmış bölümlerin düzenli olarak kontrol edilmesi gerekir. MAXQDA kodlama işlemini kolaylaştırır ancak kodların geliştirilmesi ve bulguların yorumlanması araştırmacının bilimsel kararlarına dayanır.